اين درست كه بسيارى از سياست‌مداران دورهء قاجارى بازيگران روى صحنهء سياست خارجى بوده‌اند ، ولى اگر مطلق‌گرا نباشيم و نيك بينديشيم و بررسى كنيم مىبينيم كه رجال آزاده و ميهن‌دوستى نيز بوده‌اند كه در همان محيط رشد كرده و تربيت شده‌اند و مصدر خدماتى نيز بوده‌اند و گل‌هايى بوده‌اند در مرداب . به هر جهت آزمايشگاه مردان سياسى دورهء قاجار ، جنبش مشروطه بود كه معلوم كرد چه كسانى در صف مردمند و چه كسانى در صف استبداد و استعمار . مجموعه‌اى كه در پيش رو داريد ، تلاشى است براى شناساندن عده‌اى از مردان سياست ، هنر و . . . كه در مقطع خاصى از تاريخ ايران ( 1299 تا 1320 خ ) در صحنه بوده‌اند . اين مقطع از تاريخ ايران كه سرآغازش كودتاى سوم اسفند 1299 و پايانش شهريور 1320 است از حساسيت خاصى برخورداراست . براى شناختن رجال سياسى اين دوره بهتر است نگاهى بيندازيم به واقعهء كودتا و علل آن . چرا در ايران كودتا شد ؟ كودتاچيان سوم اسفند چه كسانى بودند ؟ كودتا چه اهدافى را دنبال مىكرد ؟ آيا كودتا صرفا يك مسئله داخلى بود و هيچ ارتباطى با سياست خارجى نداشت ؟ به همهء اين پرسش‌ها بايد در اين مجموعه پاسخ داده شود . در مقدمه بايد گفت كه پس از انقلاب اكتبر شوروى در سال 1917 ميلادى كه سخن تازه‌اى مىگفت و داعيهء ديگرى داشت ، توجه بسيارى از مبارزان ايرانى به اين كشور همسايه جلب شد و اين دولت نوپاى جديد كه جاى دولت نيرومند روسيهء تزارى را گرفته بود ، شور تازه‌اى در محافل روشنفكرى ايران افكند . اين هيجان نه به دليل تمايلات كمونيستى در ايران ، بلكه به خاطر از ميان رفتن دولت جابر روسيهء تزارى كه ساليان دراز در مقدرات سرزمين ما صاحب نفوذ بود و خون‌ها ريخته و عهدنامه‌ها تحميل كرده بود پديد آمده بود . دولت جديد شوروى به منظور آشكار ساختن روابط دولت روسيه تزارى با استعمارگران جهانى از جمله انگلستان و چپاول مشترك كشورهاى جهان سوم از جمله ايران ، دست به افشاء قراردادها و موافقت‌نامه‌هاى روسيه با انگليس و ساير دول استعمارگر زد . از جمله قراردادهايى كه افشاء شد قرارداد سال 1915 روسيه و انگلستان مبنى بر تقسيم منطقهء بىطرف ايران بين اين دو كشور بود . شوروى قرارداد فوق را باطل كرده و اعلام كرد كه نيروهاى نظامى خود را از ايران فرا خواهد خواند ( در آن تاريخ نيروهاى انگليس و روسيه ايران را تحت اشغال داشتند ) و اين امر از ژانويهء 1918 ( دى 1296 خ ) تا مارس ( فروردين ) همان سال تحقق پيدا كرد . انگلستان براى سد كردن راه نفوذ كمونيسم به ساير نقاط گيتى ، تصميم گرفت كه دورتادور اتحاد جماهير شوروى را با ايجاد كشورهايى دست نشانده و ضد كمونيست و در